Słownik pojęć · A-Z
Biblioteka prawa rodzinnego
100 pojęć rozwodowych i rodzinnych wyjaśnionych prostym językiem - każde hasło otwiera stronę z omówieniem, artykułami i dokumentami. Piszą radcowie prawni, którzy prowadzą te sprawy na co dzień.
Kto pisze w Bibliotece
Eksperci i ich udział w tematach
Procenty pokazują, jaką część opublikowanych artykułów w danym temacie napisał każdy z radców. Tak widać od razu, kto specjalizuje się w czym.
A
Alienacja rodzicielska
Zespół zachowań jednego rodzica polegających na utrudnianiu kontaktów i nastawianiu dziecka przeciwko drugiemu rodzicowi; nie ma definicji ustawowej, ale sąd bierze ją pod uwagę przy orzekaniu o kontaktach, miejscu pobytu i władzy rodzicielskiej.
Alimenty na dziecko
Świadczenie rodziców na utrzymanie i wychowanie dziecka, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie (art. 133 KRO); wysokość zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka i możliwości zarobkowych rodziców (art. 135 KRO), bez sztywnej granicy wieku.
Alimenty na małżonka po rozwodzie
Obowiązek dostarczania środków utrzymania byłemu małżonkowi (art. 60 KRO); zakres i czas trwania zależą od orzeczenia o winie oraz od tego, czy uprawniony jest w niedostatku, czy tylko doszło do istotnego pogorszenia jego sytuacji materialnej.
Alimenty transgraniczne
Dochodzenie i egzekucja alimentów, gdy zobowiązany mieszka za granicą; w UE oparte na rozporządzeniu nr 4/2009, poza UE na konwencji haskiej z 2007 r. lub umowach dwustronnych, z udziałem sądu okręgowego jako organu przekazującego.
Apelacja od wyroku rozwodowego
Środek odwoławczy do sądu apelacyjnego, wnoszony w terminie 2 tygodni od doręczenia wyroku z uzasadnieniem (o które trzeba wystąpić w 7 dni od ogłoszenia); można zaskarżyć wyrok w całości albo w części, np. co do winy, alimentów lub kontaktów.
B
Biegły sądowy w sprawie rodzinnej
Osoba z wiadomościami specjalnymi (art. 278 KPC), powoływana przez sąd, np. psycholog, psychiatra albo rzeczoznawca majątkowy przy podziale majątku; jej opinia podlega ocenie sądu i może być kwestionowana przez strony.
Braki formalne pozwu o rozwód
Uchybienia wymogom pisma procesowego (np. brak odpisu aktu małżeństwa, podpisu, opłaty), które sąd wzywa uzupełnić w terminie tygodnia pod rygorem zwrotu pozwu (art. 130 KPC).
Bruksela II ter (rozporządzenie 2019/1111)
Rozporządzenie unijne stosowane od 1 sierpnia 2022 r.; reguluje jurysdykcję oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich i odpowiedzialności rodzicielskiej, w tym uprowadzeń dzieci wewnątrz UE.
C
Ciężar dowodu
Zasada, zgodnie z którą fakty, z których strona wywodzi skutki prawne, musi udowodnić ta strona (art. 6 KC, art. 232 KPC); w rozwodzie winę, zdradę czy wysokość potrzeb dziecka wykazuje ten, kto się na nie powołuje.
D
Długi małżonków
Zasady odpowiedzialności za zobowiązania z art. 41 KRO: za dług zaciągnięty za zgodą drugiego małżonka wierzyciel może sięgnąć do majątku wspólnego, a bez zgody co do zasady tylko do majątku osobistego dłużnika i jego wynagrodzenia.
Dobro dziecka
Nadrzędna klauzula prawa rodzinnego, niezdefiniowana ustawowo; nakazuje sądowi rozstrzygać o władzy rodzicielskiej, kontaktach i miejscu pobytu tak, aby zapewnić dziecku bezpieczeństwo, stabilność i prawidłowy rozwój, także wbrew woli rodziców.
Doręczenie pozwu o rozwód
Przekazanie odpisu pozwu pozwanemu przez sąd, warunkujące dalszy bieg sprawy; przy nieodebraniu przesyłki sąd może zobowiązać powoda do doręczenia przez komornika (art. 139(1) KPC), a przy pobycie za granicą stosuje się doręczenia międzynarodowe.
Dowody w sprawie rozwodowej
Środki służące wykazaniu rozkładu pożycia, winy, sytuacji dzieci i finansów: zeznania stron i świadków, dokumenty, wiadomości, nagrania, opinie biegłych i OZSS, oceniane przez sąd swobodnie (art. 233 KPC).
E
Egzekucja alimentów
Przymusowe ściąganie zaległych i bieżących alimentów przez komornika na podstawie tytułu wykonawczego, m.in. z wynagrodzenia (do 3/5), rachunków bankowych i świadczeń, z możliwością wpisu dłużnika do rejestrów dłużników.
Egzekucja kontaktów z dzieckiem
Dwuetapowa procedura sądowa (art. 598(15) i n. KPC): sąd najpierw zagraża rodzicowi utrudniającemu kontakty nakazaniem zapłaty określonej sumy, a następnie nakazuje jej zapłatę na rzecz drugiego rodzica za każde naruszenie.
F
Fundusz Alimentacyjny
Państwowe świadczenie wypłacane przez gminę, gdy egzekucja alimentów jest bezskuteczna; przysługuje do 18 lat (25 przy nauce) po spełnieniu kryterium dochodowego, w wysokości zasądzonych alimentów, nie więcej niż ustawowy limit.
I
Intercyza
Potoczna nazwa umowy majątkowej małżeńskiej (art. 47 KRO), zawieranej u notariusza przed ślubem lub w trakcie małżeństwa; można nią rozszerzyć, ograniczyć lub wyłączyć wspólność albo ustanowić rozdzielność z wyrównaniem dorobków.
J
Jurysdykcja krajowa w sprawach rozwodowych
Uprawnienie sądów danego państwa do rozpoznania sprawy o rozwód; w UE ustalane według rozporządzenia Bruksela II ter (m.in. zwykły pobyt małżonków lub wspólne obywatelstwo), a poza nim według art. 1103(1) KPC.
K
Konkubinat (związek nieformalny)
Trwałe pożycie bez ślubu, nieuregulowane w KRO; nie stosuje się przepisów o wspólności majątkowej, więc rozliczenia po rozstaniu opierają się na współwłasności i bezpodstawnym wzbogaceniu, a alimenty przysługują wyłącznie wspólnym dzieciom.
Kontakty z dzieckiem
Prawo i obowiązek rodzica oraz dziecka do utrzymywania osobistej styczności i porozumiewania się (art. 113 KRO), niezależne od władzy rodzicielskiej; reguluje je sąd, gdy rodzice nie mogą się porozumieć.
Koszty procesu rozwodowego
Suma opłaty sądowej (600 zł), ewentualnych opłat od podziału majątku i zabezpieczeń, wydatków na biegłych i OZSS oraz wynagrodzenia pełnomocnika; rozliczana w wyroku według wyniku sprawy, ze zwrotem połowy opłaty przy zgodnym rozwodzie bez winy.
Kredyt hipoteczny po rozwodzie
Wspólne zobowiązanie kredytowe, którego rozwód ani sądowy podział majątku nie znoszą wobec banku; oboje małżonkowie pozostają dłużnikami solidarnymi do czasu spłaty lub przejęcia długu za zgodą banku.
Kurator sądowy w sprawach rodzinnych
Zawodowy lub społeczny kurator przy sądzie rejonowym; wykonuje wywiady środowiskowe, nadzór nad wykonywaniem władzy rodzicielskiej (art. 109 KRO) i bywa obecny przy kontaktach, jeśli sąd tak postanowi.
M
Majątek osobisty
Składniki należące wyłącznie do jednego małżonka mimo wspólności (art. 33 KRO), m.in. nabyte przed ślubem, odziedziczone lub darowane, przedmioty osobistego użytku, odszkodowania za uszczerbek na zdrowiu i surogaty tych składników.
Majątek wspólny
Ogół przedmiotów nabytych w czasie wspólności ustawowej przez oboje lub jedno z małżonków (art. 31 KRO), w szczególności wynagrodzenia i dochody z majątku; małżonkowie mają w nim równe udziały i nie mogą nimi rozporządzać w trakcie wspólności.
Mediacja rodzinna
Dobrowolne i poufne postępowanie prowadzone przez bezstronnego mediatora; służy wypracowaniu porozumienia w sprawach rozwodowych, alimentacyjnych i dotyczących dzieci, a jego wynik może zatwierdzić sąd.
Mediacja sądowa
Mediacja prowadzona na podstawie skierowania sądu w toku sprawy (art. 436 KPC); wymaga zgody stron, jest opłacana według stawek z rozporządzenia i wliczana do kosztów procesu, w odróżnieniu od mediacji umownej sprzed pozwu.
Mediator rodzinny
Bezstronna osoba z listy stałych mediatorów przy sądzie okręgowym lub wskazana przez strony; nie rozstrzyga sporu, lecz pomaga dojść do ugody, i nie może być świadkiem co do faktów poznanych w mediacji.
Miejsce pobytu dziecka
Rozstrzygnięcie sądu, u którego z rodziców dziecko będzie na stałe mieszkać po rozstaniu (art. 26 KC, art. 58 i 107 KRO); decyduje o wielu praktycznych kwestiach, od szkoły po świadczenia, i można je zabezpieczyć na czas procesu.
Mieszkanie po rozwodzie
Obowiązkowe rozstrzygnięcie w wyroku rozwodowym o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania na czas dalszego zamieszkiwania (art. 58 par. 2 KRO), z wyjątkową możliwością eksmisji małżonka rażąco nagannie się zachowującego; nie przesądza o własności.
Możliwości zarobkowe i majątkowe
Kryterium wysokości alimentów (art. 135 KRO) oceniane według dochodów, jakie zobowiązany mógłby osiągać przy pełnym wykorzystaniu wykształcenia, kwalifikacji i zdrowia, a nie według dochodów faktycznie deklarowanych.
N
Nagranie jako dowód
Utrwalona rozmowa lub obraz, co do zasady dopuszczalne jako dowód (art. 308 KPC), także gdy nagrywający uczestniczy w rozmowie; sąd waży sposób pozyskania nagrania, a potajemny podsłuch cudzych rozmów może rodzić odpowiedzialność karną.
Nakaz opuszczenia mieszkania
Środek ochrony przed przemocą domową: orzekany przez sąd (art. 11a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej) albo wydawany natychmiast przez Policję na 14 dni; zobowiązuje osobę stosującą przemoc do opuszczenia wspólnego lokalu.
Nakłady z majątku osobistego
Wydatki z majątku osobistego jednego małżonka na majątek wspólny (np. wkład własny, remont ze spadku), których zwrotu można żądać przy podziale majątku (art. 45 KRO); wymaga wniosku i udokumentowania.
Nazwisko po rozwodzie
Prawo rozwiedzionego małżonka do powrotu do nazwiska sprzed ślubu - oświadczenie przed kierownikiem USC lub konsulem w 3 miesiące od uprawomocnienia wyroku (art. 59 KRO); były małżonek nie może żądać zmiany nazwiska drugiej strony.
Niealimentacja (art. 209 KK)
Przestępstwo polegające na uchylaniu się od obowiązku alimentacyjnego określonego orzeczeniem, ugodą lub umową, gdy zaległość odpowiada co najmniej 3 świadczeniom okresowym; ścigane na wniosek pokrzywdzonego lub organu pomocy społecznej.
Niebieska Karta
Procedura interwencyjna wszczynana przez Policję, pomoc społeczną, oświatę, ochronę zdrowia lub gminną komisję przy podejrzeniu przemocy domowej; dokumentowana formularzami i prowadzona przez grupę diagnostyczno-pomocową, bez wymogu zgody osoby doznającej przemocy.
Niedostatek
Stan, w którym osoba nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb; przesłanka alimentów od byłego małżonka przy braku wyłącznej winy (art. 60 par. 1 KRO) i alimentów między dalszymi krewnymi.
Nierówne udziały w majątku wspólnym
Wyjątek od zasady równych udziałów, dopuszczalny z ważnych powodów przy różnym stopniu przyczynienia się do powstania majątku (art. 43 par. 2 KRO), z uwzględnieniem pracy przy wychowaniu dzieci i w gospodarstwie domowym.
O
Obowiązki małżonków
Ustawowy katalog powinności z art. 23 i 27 KRO: wspólne pożycie, wzajemna pomoc, wierność, współdziałanie dla dobra rodziny i przyczynianie się do zaspokajania jej potrzeb; ich naruszenie bywa podstawą przypisania winy.
Odpowiedź na pozew o rozwód
Pismo pozwanego składane w terminie wyznaczonym przez sąd (nie krótszym niż 2 tygodnie); zawiera stanowisko co do żądań, winy, dzieci i alimentów oraz dowody, przy czym pozwany może również sam żądać rozwodu.
Ograniczenie władzy rodzicielskiej
Orzeczenie zawężające uprawnienia rodzica do określonych spraw dziecka (art. 107 KRO przy rozstaniu) albo zarządzenia ochronne, np. nadzór kuratora, gdy dobro dziecka jest zagrożone (art. 109 KRO); nie pozbawia kontaktów.
Opłata od pozwu o rozwód
Opłata stała 600 zł od pozwu o rozwód lub separację, uiszczana przy wniesieniu pisma; możliwe zwolnienie od kosztów oraz zwrot połowy po prawomocnym rozwodzie na zgodny wniosek bez orzekania o winie.
OZSS (Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów)
Zespół psychologów, pedagogów i lekarzy przy sądzie okręgowym; na zlecenie sądu opiniuje więzi rodzinne, kompetencje wychowawcze i sytuację dziecka, co w praktyce mocno wpływa na rozstrzygnięcia o opiece i kontaktach.
P
Piecza naprzemienna
Model opieki, w którym dziecko mieszka na przemian z każdym z rodziców w porównywalnych okresach; dopuszczalny przy pozostawieniu władzy obojgu rodzicom i zgodności z dobrem dziecka, wpływa na alimenty i podział świadczeń.
Plan wychowawczy (porozumienie rodzicielskie)
Pisemne porozumienie rodziców o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktach po rozwodzie (art. 58 par. 1 KRO); sąd je uwzględnia, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka, co pozwala uniknąć narzuconego rozstrzygnięcia.
Podwyższenie i obniżenie alimentów
Zmiana wysokości alimentów w razie zmiany stosunków (art. 138 KRO), np. wzrostu potrzeb dziecka lub utraty pracy przez zobowiązanego; dochodzona osobnym pozwem do sądu rejonowego, nie następuje automatycznie.
Podział majątku wspólnego
Rozdzielenie składników majątku po ustaniu wspólności: umownie (u notariusza przy nieruchomości), w wyroku rozwodowym, jeśli nie spowoduje zwłoki (art. 58 par. 3 KRO), albo w osobnym postępowaniu przed sądem rejonowym; bez terminu przedawnienia.
Poufność mediacji
Zasada, zgodnie z którą postępowanie mediacyjne nie jest jawne; mediator i strony zachowują tajemnicę, a powoływanie się w procesie na propozycje ugodowe z mediacji jest bezskuteczne (art. 183(4) KPC).
Pozbawienie władzy rodzicielskiej
Najdalej idąca ingerencja sądu (art. 111 KRO) przy trwałej przeszkodzie w wykonywaniu władzy, jej nadużywaniu lub rażącym zaniedbywaniu obowiązków; nie znosi obowiązku alimentacyjnego ani automatycznie prawa do kontaktów.
Pozew o rozwód
Pismo wszczynające sprawę rozwodową, składane do sądu okręgowego; zawiera żądanie rozwiązania małżeństwa (z winą lub bez), wnioski co do dzieci, alimentów i mieszkania, uzasadnienie, dowody oraz informację o próbie mediacji.
Prawo właściwe dla rozwodu
Prawo państwa, według którego sąd ocenia przesłanki rozwodu w sprawach z elementem obcym; w Polsce ustalane według Prawa prywatnego międzynarodowego (art. 54), bo Polska nie uczestniczy w rozporządzeniu Rzym III.
Prawomocność wyroku rozwodowego
Stan, w którym wyroku nie można już zaskarżyć zwykłym środkiem odwoławczym; od tej chwili ustaje małżeństwo i wspólność majątkowa, biegnie termin na powrót do nazwiska i można zawrzeć nowe małżeństwo.
Prekluzja dowodowa
Mechanizm, w którym sąd pomija twierdzenia i dowody zgłoszone po terminie (art. 205(3), 205(12) KPC); w sprawach rozwodowych nakazuje przedstawić kluczowe dowody już w pozwie lub odpowiedzi na pozew.
Przemoc domowa
Jednorazowe lub powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste osoby bliskiej, obejmujące przemoc fizyczną, psychiczną, seksualną, ekonomiczną i cyberprzemoc (ustawa po nowelizacji 2023).
Przemoc ekonomiczna
Forma przemocy domowej wprost wymieniona w ustawie: kontrolowanie dostępu do pieniędzy, uniemożliwianie pracy, wydzielanie środków, zadłużanie lub uzależnianie finansowe; może stanowić zawinioną przyczynę rozkładu pożycia.
Przemoc psychiczna
Zachowania naruszające godność i poczucie bezpieczeństwa: poniżanie, zastraszanie, izolowanie, kontrola i manipulacja; uznawana za przemoc domową i podstawę przypisania winy, wymaga starannego udokumentowania.
Przesłanki rozwodu
Warunki z art. 56 KRO: trwały i zupełny rozkład pożycia (przesłanka pozytywna) oraz przesłanki negatywne - sprzeczność z dobrem wspólnych małoletnich dzieci lub zasadami współżycia, a także żądanie rozwodu przez wyłącznie winnego bez zgody drugiej strony.
Przymusowa rozdzielność majątkowa
Rozdzielność ustanowiona wyrokiem sądu na żądanie małżonka z ważnych powodów (art. 52 KRO), wyjątkowo z datą wsteczną, np. przy długotrwałej separacji faktycznej; powstaje też z mocy prawa m.in. przy ubezwłasnowolnieniu, upadłości lub separacji.
R
Reprezentant dziecka
Adwokat lub radca prawny ustanawiany przez sąd opiekuńczy, gdy żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka, np. w postępowaniu, w którym rodzic jest stroną przeciwną lub sprawcą przestępstwa na szkodę dziecka.
Rozdzielność majątkowa
Ustrój, w którym każdy małżonek zachowuje majątek nabyty przed i po jego wprowadzeniu oraz samodzielnie nim zarządza; ustanawiana intercyzą lub przez sąd, nie wyłącza obowiązku przyczyniania się do potrzeb rodziny.
Rozdzielność z wyrównaniem dorobków
Umowny ustrój (art. 51(2) i n. KRO), w którym małżonkowie mają majątki odrębne, lecz po jego ustaniu małżonek o mniejszym dorobku może żądać wyrównania w pieniądzu lub naturze; chroni osobę rezygnującą z kariery na rzecz rodziny.
Rozkład pożycia małżeńskiego
Ustanie więzi duchowej, fizycznej i gospodarczej (zupełność) bez realnej perspektywy ich odbudowy (trwałość); podstawowa przesłanka rozwodu, badana przez sąd niezależnie od zgodnych oświadczeń stron.
Rozprawa rozwodowa
Posiedzenie sądu okręgowego przy drzwiach zamkniętych; sąd obowiązkowo przesłuchuje strony (art. 432 KPC), przeprowadza dowody i może orzec rozwód już na pierwszym terminie, jeżeli sprawa nie jest sporna.
Rozstrzyganie o istotnych sprawach dziecka
Uprawnienie sądu opiekuńczego do rozstrzygnięcia przy braku porozumienia rodziców o sprawach istotnych dla dziecka (art. 97 par. 2 KRO): wybór szkoły, leczenie, paszport czy wyjazd za granicę.
Rozwód
Rozwiązanie ważnie zawartego małżeństwa przez sąd okręgowy przy trwałym i zupełnym rozkładzie pożycia (art. 56 KRO), z rozstrzygnięciem o winie, dzieciach, alimentach i mieszkaniu; skutkuje ustaniem wspólności majątkowej.
Rozwód a ślub kościelny
Relacja dwóch porządków prawnych: rozwód cywilny kończy małżeństwo wobec państwa, ale nie rozwiązuje węzła sakramentalnego, więc nowy ślub kościelny wymaga odrębnego stwierdzenia nieważności przez sąd biskupi.
Rozwód bez orzekania o winie
Rozwód orzeczony na zgodne żądanie małżonków bez badania, kto zawinił (art. 57 par. 2 KRO); szybszy i mniej konfliktowy, ale ogranicza alimenty między małżonkami do przypadku niedostatku i co do zasady do 5 lat.
Rozwód z cudzoziemcem
Sprawa rozwodowa z elementem obcym: wymaga ustalenia jurysdykcji i prawa właściwego, tłumaczeń przysięgłych, doręczeń za granicą oraz uwzględnienia skutków dla dziecka o podwójnym obywatelstwie.
Rozwód z orzeczeniem o winie
Rozwód, w którym sąd ustala, że jedno lub oboje małżonków ponosi winę rozkładu pożycia (art. 57 par. 1 KRO), bez stopniowania winy; skutki dotyczą przede wszystkim alimentów między małżonkami, nie podziału majątku czy władzy.
Rozwód za porozumieniem stron
Potoczne określenie rozwodu bez orzekania o winie połączonego z porozumieniem co do dzieci, alimentów i mieszkania; nie jest odrębną instytucją prawną i nadal wymaga rozprawy oraz zbadania przesłanek rozwodu.
S
Sąd opiekuńczy
Sąd rejonowy (wydział rodzinny i nieletnich) rozpoznający sprawy o władzę rodzicielską, kontakty, miejsce pobytu i istotne sprawy dziecka; w toku sprawy rozwodowej kompetencje te przejmuje sąd okręgowy (art. 445(1) KPC).
Separacja
Orzeczenie sądu przy zupełnym (choć niekoniecznie trwałym) rozkładzie pożycia (art. 61(1) KRO); wywołuje skutki zbliżone do rozwodu, w tym rozdzielność majątkową, ale nie znosi węzła małżeńskiego i nie pozwala na nowy ślub.
Separacja faktyczna
Rzeczywiste rozstanie małżonków bez orzeczenia sądu; samo w sobie nie wywołuje skutków prawnych ani nie znosi wspólności, ale jest istotne jako dowód rozkładu pożycia oraz przy żądaniu rozdzielności z datą wsteczną.
Separacja na zgodny wniosek
Uproszczony tryb nieprocesowy (art. 567(1) KPC) dostępny, gdy małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci; tańszy (opłata 100 zł) i szybszy niż separacja procesowa, prowadzony przed sądem okręgowym.
Stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego
Kanoniczne postępowanie przed sądem biskupim, potocznie i błędnie nazywane rozwodem kościelnym; ustala, że małżeństwo sakramentalne od początku było nieważne z przyczyn prawa kanonicznego, niezależnie od rozwodu cywilnego.
Ś
Świadek w sprawie rozwodowej
Osoba zeznająca o pożyciu małżonków lub sytuacji dzieci; najbliżsi mogą odmówić zeznań (art. 261 KPC), a małoletni poniżej 13 lat i zstępni stron poniżej 17 lat nie mogą być świadkami (art. 430 KPC).
U
Uchylenie alimentów
Ustanie obowiązku alimentacyjnego wskutek zmiany stosunków (art. 138 KRO), usamodzielnienia się dziecka lub braku jego starań o samodzielność; wobec byłego małżonka - wskutek nowego małżeństwa lub upływu 5 lat (art. 60 par. 3 KRO).
Ugoda mediacyjna
Porozumienie zawarte przed mediatorem, które po zatwierdzeniu przez sąd ma moc ugody sądowej (art. 183(14) KPC) i może być tytułem egzekucyjnym w sprawach o alimenty lub kontakty; nie zastąpi wyroku co do samego rozwiązania małżeństwa.
Unieważnienie małżeństwa
Orzeczenie sądu okręgowego, że małżeństwo cywilne zawarto mimo przeszkody (np. wieku, bigamii, pokrewieństwa) lub wady oświadczenia woli (art. 10-22 KRO); działa wstecz, z zachowaniem skutków wobec dzieci.
Uprowadzenie rodzicielskie (konwencja haska)
Bezprawne zabranie lub zatrzymanie dziecka poniżej 16 lat w innym państwie z naruszeniem prawa do pieczy; uruchamia procedurę powrotu na podstawie konwencji haskiej z 1980 r., prowadzoną w Polsce przez wyznaczone sądy w trybie przyspieszonym.
Usprawiedliwione potrzeby dziecka
Kryterium wysokości alimentów (art. 135 KRO) obejmujące nie tylko minimum egzystencji, lecz koszty wyżywienia, mieszkania, edukacji, leczenia, rozwoju i wypoczynku na poziomie odpowiadającym stopie życiowej rodziców.
Uznanie zagranicznego wyroku rozwodowego
Nadanie skuteczności w Polsce wyrokowi z innego państwa: automatyczne w UE (Bruksela II ter) i dla orzeczeń spoza UE po 1 lipca 2009 r. (art. 1145 KPC) przez wpis w USC; starsze wyroki wymagają postępowania przed sądem okręgowym.
W
Wina obu stron
Ustalenie, że każdy z małżonków przyczynił się zawinionym zachowaniem do rozkładu pożycia, niezależnie od proporcji winy; żaden nie jest traktowany jak wyłącznie winny, a alimenty przysługują tylko w razie niedostatku.
Władza rodzicielska
Ogół obowiązków i praw rodziców wobec dziecka do pełnoletności (art. 92 i n. KRO): piecza nad osobą, zarząd majątkiem i reprezentacja; o sposobie jej wykonywania po rozwodzie sąd orzeka obowiązkowo w wyroku (art. 58 KRO).
Właściwość sądu w sprawie o rozwód
Reguła z art. 41 KPC: pozew składa się do sądu okręgowego ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków, jeżeli choć jedno z nich nadal tam mieszka; w innym razie decyduje miejsce zamieszkania pozwanego, a następnie powoda.
Wspólność ustawowa małżeńska
Podstawowy ustrój majątkowy powstający z mocy prawa z chwilą ślubu (art. 31 KRO), o charakterze łącznym i bezudziałowym; obejmuje dorobek małżonków i ustaje m.in. wskutek rozwodu, separacji, intercyzy lub orzeczenia sądu.
Wyłączna wina
Ustalenie, że tylko jeden małżonek zawinił rozkład pożycia; niewinny może żądać alimentów już przy istotnym pogorszeniu sytuacji materialnej (art. 60 par. 2 KRO) bez limitu 5 lat, a winny nie uzyska rozwodu bez zgody drugiej strony.
Wyrok rozwodowy
Orzeczenie kończące sprawę: oprócz rozwiązania małżeństwa sąd obowiązkowo rozstrzyga o winie (chyba że strony zgodnie o to nie wnoszą), władzy rodzicielskiej, kontaktach, alimentach i korzystaniu z mieszkania (art. 58 KRO).
Wysłuchanie dziecka przez sąd
Odebranie stanowiska małoletniego w sprawach jego dotyczących (art. 216(1) i 576 par. 2 KPC), jeżeli pozwalają na to rozwój, zdrowie i dojrzałość; odbywa się poza salą rozpraw i nie jest przesłuchaniem świadka.
Wywiad środowiskowy kuratora
Zarządzane przez sąd (art. 434 KPC) badanie warunków bytowych i wychowawczych, w jakich żyją dzieci; kurator przeprowadza je w miejscu zamieszkania rodzica i dokumentuje sprawozdaniem wykorzystywanym przy rozstrzyganiu o opiece.
Z
Zabezpieczenie alimentów
Postanowienie sądu zobowiązujące do płacenia alimentów już w toku sprawy o rozwód lub o alimenty (art. 753 KPC); wydawane po uprawdopodobnieniu roszczenia i wykonalne natychmiast, kluczowe dla utrzymania dziecka do wyroku.
Zabezpieczenie roszczeń
Tymczasowa ochrona sądowa na czas procesu (art. 730 i n. KPC); w sprawie rozwodowej pozwala uregulować m.in. miejsce pobytu dziecka, kontakty, alimenty i sposób korzystania z mieszkania, zanim zapadnie wyrok.
Zakaz zbliżania się
Środek ochronny orzekany w postępowaniu karnym, wydawany natychmiast przez Policję na 14 dni, a od 2023 r. także w trybie cywilnym na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej; zakazuje kontaktu i zbliżania się do osoby doznającej przemocy.
Zaspokajanie potrzeb rodziny
Obowiązek obojga małżonków przyczyniania się do utrzymania rodziny według sił i możliwości (art. 27 KRO); można go dochodzić sądownie w trakcie małżeństwa, także przez nakazanie wypłaty wynagrodzenia małżonka do rąk drugiego (art. 28 KRO).
Zażalenie
Środek zaskarżenia postanowień wydawanych w toku sprawy, m.in. o zabezpieczeniu alimentów lub kontaktów; wnoszony w terminie tygodnia (art. 394 KPC), rozpoznawany przez sąd wyższej instancji albo inny skład tego samego sądu.
Zdrada jako przyczyna rozwodu
Naruszenie obowiązku wierności (art. 23 KRO), niekoniecznie fizyczne, uznawane za zawinioną przyczynę rozkładu pożycia, jeżeli go poprzedziło lub pogłębiło; związek nawiązany po definitywnym rozpadzie więzi nie przesądza o winie.
Znęcanie się (art. 207 KK)
Przestępstwo fizycznego lub psychicznego znęcania się nad osobą najbliższą, zwykle przez powtarzalne zachowania; ścigane z urzędu i często stanowiące równolegle dowód winy w sprawie rozwodowej.
Zniesienie separacji
Orzeczenie sądu na zgodne żądanie małżonków (art. 61(6) KRO) przywracające skutki małżeństwa, w tym wspólność ustawową (chyba że sąd na wniosek utrzyma rozdzielność), z rozstrzygnięciem o władzy rodzicielskiej.
Zwolnienie od kosztów sądowych
Zwolnienie w całości lub części od opłat i wydatków (art. 102 u.k.s.c.) na wniosek z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach; dla osoby, która nie może ich ponieść bez uszczerbku dla utrzymania rodziny.
Wzory dokumentów w przygotowaniu
Gotowe pisma do pobrania
Tu pojawią się sprawdzone wzory pism przygotowane przez radców - do pobrania po opłacie (np. SMS). Sekcja startuje wkrótce; poniżej pierwsze pozycje w opracowaniu.
Wzór dokumentu nie zastępuje porady prawnej - w nietypowej sytuacji skonsultuj pismo przed złożeniem.
Działamy lokalnie
Prawo rodzinne na Górnym Śląsku
Pojęcia wyjaśniamy uniwersalnie, ale sprawy prowadzimy tu: przed Sądem Okręgowym w Gliwicach i Katowicach oraz sądami rejonowymi regionu. Zobacz, jak pomagamy w Twoim mieście.
Nie znajdujesz odpowiedzi?
Definicja porządkuje pojęcia, ale Twoja sprawa jest indywidualna. Porozmawiajmy o konkretach.
Treści w Bibliotece mają charakter informacyjny i nie zastępują indywidualnej porady prawnej. Stan prawny: sierpień 2026 r. Definicje weryfikują radcowie prawni DLB Legal.
